GAYATRI COMPUTER EDUCATION CHITALWANA (JALORE)
RUPA RAM SAU - 7073892929
SURESH KUMAR - 8107892929
विलोम शब्द
▪विलोम शब्द (विपरीतार्थक शब्द) :-
किसी शब्द का विपरीत या उल्टा अर्थ देने वाले शब्द को विलोम शब्द कहते हैं। दूसरे शब्दो में कहा जाए तो एक - दूसरे के विपरीत या उल्टा अर्थ देने वाले शब्द विलोम कहलाते हैं। अत: विलोम का अर्थ है - उल्टा या विरोधी अर्थ देने वाला ।
कुछ विलोम शब्दोंके उदाहरण नीचे दिए जा रहे है -
1. अमृत - विष
2. अथ - इति
3. अन्धकार - प्रकाश
4. अल्पायु -दीर्घायु
5. इच्छा -अनिच्छ।
6. उत्कर्ष - अपकर्ष
7. अनुराग -विराग
8. आदि - अंत
9. आगामी - गत
10. उत्थान - पतन
11. आग्रह - दुराग्रह
12. एकता - अनेकता
2. अथ - इति
3. अन्धकार - प्रकाश
4. अल्पायु -दीर्घायु
5. इच्छा -अनिच्छ।
6. उत्कर्ष - अपकर्ष
7. अनुराग -विराग
8. आदि - अंत
9. आगामी - गत
10. उत्थान - पतन
11. आग्रह - दुराग्रह
12. एकता - अनेकता
13. अनुज - अग्रज
14. आकर्षण - विकर्षण
15. उद्यमी - आलसी
16. अधिक - न्यून
17. आदान - प्रदान
18. उर्वर - ऊसर
19. एक - अनेक
20. आलस्य - स्फूर्ति
21. अर्थ - अनर्थ
22. उधार - नगद
23. उपस्थित - अनुपस्थित
24. अतिवृष्टि - अनावृष्टि
25. उत्कृष्ट - निकृष्ट
26. उत्तम - अधम
27. आदर्श - यथार्थ
28. आय - व्यय
29. स्वाधीन - पराधीन
30. आहार - निराहार
31. दाता - याचक
32. खेद - प्रसन्नता
33. गुप्त - प्रकट
34. प्रत्यक्ष - परोक्ष
35. घृणा - प्रेम
36. सजीव - निर्जीव
37. सुगंध - दुर्गन्ध
38. मौखिक - लिखित
39. संक्षेप - विस्तार
40. घात - प्रतिघात
41. निंदा - स्तुति
42. मितव्यय - अपव्यय
43. सरस - नीरस
44. सौभाग्य - दुर्भाग्य
45. मोक्ष - बंधन
46. कृतज्ञ - कृतघ्न
47. क्रय - विक्रय
48. दुर्लभ - सुलभ
49. निरक्षर - साक्षर
50. नूतन - पुरातन
51. बंधन - मुक्ति
52. ठोस - तरल
53. यश - अपयश
54. सगुण - निर्गुण
55. मूक - वाचाल
56. रुग्ण - स्वस्थ
57. रक्षक - भक्षक
58. वरदान - अभिशाप
59. शुष्क - आर्द्र
60. हर्ष - शोक
61. क्षणिक - शाश्वत
62. विधि - निषेध
63. विधवा - सधवा
64. शयन - जागरण
65. शीत - उष्ण
66. सक्रिय - निष्क्रय
67. सफल - असफल
68. सज्जन - दुर्जन
69. शुभ - अशुभ
70. संतोष - असंतोष
71. आतुर - शांत
72. आगामी - विगत
73. आरोह - अवरोह
74. आचार - अनाचार
75. आदत्त - प्रदत्त
76. आदर - अनादर
77. आदान - प्रदान
78. उचित - अनुचित
79. आरम्भ - अंत
80. आह्वान - विसर्जन
81. आवृत - अनावृत
82. आकर्ष - विकर्ष
83. आकर्षण - विकर्षण
84. आद्र - शुष्क
85. आच्छादित - अनाछ्दित
86. आहार - अनाहार
87. आशा - निराशा
88. आधुनिक - प्राचीन
89. आशीर्वाद - अभिशाप
90. आसक्त - अनाशक्त
91. आदर्श - यथार्थ
92. आगमन - गमन
93. आध्यात्मिक - भौतिक
94. आस्था - अनास्था
95. इच्छा - अनिच्छा
96. इहलोक - परलोक
97. ईश्वर - अनीश्वर
98. ईर्ष्या - प्रेम
99. उत्कर्ष - अपकर्ष
100. उषा - संध्या
101. उग्र - सौम्य
102. उदार - अनुदार
103. उचित - अनुचित
104. उपकार - अपकार
105. उत्थान - पतन
106. उधार - नगद
107. उन्नति - अवनति
108. उपयुक्त - अनुपयुक्त
109. उपाय - निरुपाय
110. एकांगी - सर्वांगीण
111. कनिष्ठ - ज्येष्ठ
112. कृष - स्थूल
113. कृष्ण - शुक्ल
114. गुप्त - प्रकट
115. ग्रामीण - शहरी
116. घात - प्रतिघात
117. छली - निश्चल
118. छूत - अछूत
119. जल - थल
120. जन्म - मृत्यु
121. जंगली - पालतू
122. दयालु - निर्दयी
123. धीर - अधीर
124. नख - शिख
125. निरक्षर - साक्षर
126. निंदा - प्रशंसा
127. पक्ष - विपक्ष
128. पूर्ण - अपूर्ण
129. परकीया - स्वकीया
130. बंधन - मुक्ति
131. भद्र - अभद्र
132. भाव - अभाव
133. मौखिक - लिखित
134. राग - विराग
135. विधवा - सधवा
136. शयन - जागरण
137. शीत - उष्ण
138. घात - प्रतिघात
139. घृणा - प्रेम
140. चल - अचल
141. जटिल - सरल
142. ठोस - तरल
143. दाता - याचक
144. निर्मल - मलिन
145. नस्वर अनश्वर
146. प्रभु - दास
147. बाढ़ - सूखा
148. मानव - दानव
149. मिलन - विछोह
150. मूक - वाचाल
151. रहित - सहित
152. रात्री - दिवस
153. लोभ - संतोष
154. विपन्न - संपन्न
155. विशुद्ध - दूषित
156. विरोध - समर्थन
157. शकुन - अपशकुन
158. सामिष - निरामिष
159. सूक्ष्म - स्थूल
160. हास्य - रुदन
161. तरुण - वृद्ध
162. दुर्लभ - सुलभ
163. पंडित - मूर्ख
164. पतिव्रता - कुलटा
165. प्रत्यक्ष - परोक्ष
166. भूत - भविष्य
167. मनुष्यता - पशुता
168. मिथ्या - सत्य
169. मोक्ष - बंधन
170. योगी - भोगी
171. सजीव - निर्जीव
172. अग्नि - जल
173. अनाथ - सनाथ
174. अर्पण - ग्रहण
175. अथ - इति
176. अस्त - उदय
177. अगम - सुगम
178. अपेक्षा - उपेक्षा
179. अकाल - सुकाल
180. आयात - निर्यात
181. असली - नकली
182. अज्ञ - विज्ञ
183. अमर - मर्त्य
184. अधम - उत्तम
185. आतुर - शांत
186. आगामी - विगत
187. आरोह - अवरोह
188. आचार - अनाचार
189. आश्रित - अनाश्रित
190. आदत्त - प्रदत्त
191. आदर - अनादर
192. आदान - प्रदान
193. उचित - अनुचित
194. आरंभ - अंत
195. आह्वान - विसर्जन
196. आवृत - अनावृत
197. आकर्ष - विकर्ष
198. आकर्षण - विकर्षण
199. आद्र - शुष्क
200. आच्छादित - अनाच्छादित
201. आहार - अनाहार
202. आशा - निराशा
203. आधुनिक - प्राचीन
204. आशीर्वाद - अभिशाप
205. आसक्त - अनाशक्त
206. आदर्श - यथार्थ
207. आगमन - गमन
208. आध्यात्मिक - भौतिक
209. आगामी - विगत
210. आस्था - अनास्था
211. इच्छा - अनिच्छा
212. इहलोक - परलोक
213. ईर्ष्या - प्रेम
214. उत्कर्ष - अपकर्ष
215. उषा - सौम्य
216. उदार - अनुदार
217. उचित - अनुचित
218. उपकार - अपकार
219. उत्थान - पतन
220. उधार - नगद
221. उन्नति - अवनति
222. उत्तीर्ण - अनुतीर्ण
223. उपयुक्त - अनुपयुक्त
224. उपाय - निरुपाय
225. उद्यमी - आलसी
226. ऋजु - कुटिल
227. ऋणी - उऋण
228. एकांगी - सर्वागीण
229. ऐश्वर्य - दारिद्य
230. कनिष्ठ - ज्येष्ठ
231. कृश - स्थूल
232. कृष्ण - शुक्ल
233. गुप्त - प्रकट
234. ग्रामीण - शहरी
235. ग्राम्य - शिष्ट
236. यश - अपयश
237. योगी - भोगी
238. रचना - विनाश
239. रत - विरत
240. राजतंत्र - प्रजातंत्र
241. रिक्त - पूर्ण
242. रंगीन - रंगहीन
243. लोभी - संतोषी
244. लेन - देन
245. लौह - स्वर्ण
246. वन - मरू
247. विधि - निषेध
248. विरह - मिलन
249. विशालकाय - लघुकाय
250. विश्वास - संदेह
251. शकुन - अपशकुन
252. शयन - जागरण
253. शासक - शासित
254. शुचि - अशुचि
255. शोषण - पोषण
256. समास - व्यास
257. सम्पद - विपद
258. सरस - नीरस
259. स्थावर - जंगम
260. स्वकीया - परकीय
261. सांगत - असंगत
262. संत - असंत
263. संश्लिष्ट - विश्लिष्ट
264. वृष्टि - अनाविष्टि
265. विवाद - निर्णय
266. विशिष्ट - साधारण
267. विस्तार - संक्षेप
268. श्वेत - श्याम
269. सदाशय - दुराशय
270. सपूत - कपूत
271. समाज - व्यक्ति
272. ससीम - असीम
273. संकीर्ण - उदार
274. सूक्षम - स्थूल
275. हास्य - रुदन
276. क्षम - अक्षम
277. क्षर - अक्षर
278. सुगम - दुर्गम
279. सुभग - दुर्भग
280. क्षुद्र - महान
281. श्रव्य - दृश्य
282. लघु - गुरु
283. लौकिक - अलौकिक
284. लिप्त - अलिप्त
285. लुप्त - व्यक्त
286. वसंत - पतझड़
287. वरदान - अभिशाप
288. वाद - प्रतिवाद
289. वास्तविक - अवास्तविक
290. विकास - पतन
291. विवादास्पद - निर्विवाद
292. विधि - निषेध
293. विनय - अविनय
294. विशालकाय - लघुकाय
295. वृद्ध - बालक
296. विश्वास - अविश्वास
297. विशिष्ट - साधारण
298. विषम - सम
299. विधवा - सधवा
300. वीर - कायर
301. विवेक - अविवेक
302. विस्तार - संक्षेप
303. विश्लेषण - संश्लेषण
304. विजय - पराजय
305. विस्मरण - स्मरण
306. व्यावाहारिक - अव्यावाहारिक
307. विमुख - सन्मुख
308. वृहत - लघु
309. वीरान - आबाद
310. विस्तृत - संक्षिप्त
311. वैतनिक - अवैतनिक
312. व्यक्त - अव्यक्त
313.श्रांत - अश्रांत
314. व्यर्थ - सार्थक
315. व्यय - आय
316. व्यष्टि - समष्टि
317. विद्या - अविद्या
318. विरत - निरत
319. विष - अमृत
320. विशेष - सामान्य
321. विपत्ति - संपत्ति
322. विभक्त - अविभक्त
323. विदुषी - अज्ञानी.
14. आकर्षण - विकर्षण
15. उद्यमी - आलसी
16. अधिक - न्यून
17. आदान - प्रदान
18. उर्वर - ऊसर
19. एक - अनेक
20. आलस्य - स्फूर्ति
21. अर्थ - अनर्थ
22. उधार - नगद
23. उपस्थित - अनुपस्थित
24. अतिवृष्टि - अनावृष्टि
25. उत्कृष्ट - निकृष्ट
26. उत्तम - अधम
27. आदर्श - यथार्थ
28. आय - व्यय
29. स्वाधीन - पराधीन
30. आहार - निराहार
31. दाता - याचक
32. खेद - प्रसन्नता
33. गुप्त - प्रकट
34. प्रत्यक्ष - परोक्ष
35. घृणा - प्रेम
36. सजीव - निर्जीव
37. सुगंध - दुर्गन्ध
38. मौखिक - लिखित
39. संक्षेप - विस्तार
40. घात - प्रतिघात
41. निंदा - स्तुति
42. मितव्यय - अपव्यय
43. सरस - नीरस
44. सौभाग्य - दुर्भाग्य
45. मोक्ष - बंधन
46. कृतज्ञ - कृतघ्न
47. क्रय - विक्रय
48. दुर्लभ - सुलभ
49. निरक्षर - साक्षर
50. नूतन - पुरातन
51. बंधन - मुक्ति
52. ठोस - तरल
53. यश - अपयश
54. सगुण - निर्गुण
55. मूक - वाचाल
56. रुग्ण - स्वस्थ
57. रक्षक - भक्षक
58. वरदान - अभिशाप
59. शुष्क - आर्द्र
60. हर्ष - शोक
61. क्षणिक - शाश्वत
62. विधि - निषेध
63. विधवा - सधवा
64. शयन - जागरण
65. शीत - उष्ण
66. सक्रिय - निष्क्रय
67. सफल - असफल
68. सज्जन - दुर्जन
69. शुभ - अशुभ
70. संतोष - असंतोष
71. आतुर - शांत
72. आगामी - विगत
73. आरोह - अवरोह
74. आचार - अनाचार
75. आदत्त - प्रदत्त
76. आदर - अनादर
77. आदान - प्रदान
78. उचित - अनुचित
79. आरम्भ - अंत
80. आह्वान - विसर्जन
81. आवृत - अनावृत
82. आकर्ष - विकर्ष
83. आकर्षण - विकर्षण
84. आद्र - शुष्क
85. आच्छादित - अनाछ्दित
86. आहार - अनाहार
87. आशा - निराशा
88. आधुनिक - प्राचीन
89. आशीर्वाद - अभिशाप
90. आसक्त - अनाशक्त
91. आदर्श - यथार्थ
92. आगमन - गमन
93. आध्यात्मिक - भौतिक
94. आस्था - अनास्था
95. इच्छा - अनिच्छा
96. इहलोक - परलोक
97. ईश्वर - अनीश्वर
98. ईर्ष्या - प्रेम
99. उत्कर्ष - अपकर्ष
100. उषा - संध्या
101. उग्र - सौम्य
102. उदार - अनुदार
103. उचित - अनुचित
104. उपकार - अपकार
105. उत्थान - पतन
106. उधार - नगद
107. उन्नति - अवनति
108. उपयुक्त - अनुपयुक्त
109. उपाय - निरुपाय
110. एकांगी - सर्वांगीण
111. कनिष्ठ - ज्येष्ठ
112. कृष - स्थूल
113. कृष्ण - शुक्ल
114. गुप्त - प्रकट
115. ग्रामीण - शहरी
116. घात - प्रतिघात
117. छली - निश्चल
118. छूत - अछूत
119. जल - थल
120. जन्म - मृत्यु
121. जंगली - पालतू
122. दयालु - निर्दयी
123. धीर - अधीर
124. नख - शिख
125. निरक्षर - साक्षर
126. निंदा - प्रशंसा
127. पक्ष - विपक्ष
128. पूर्ण - अपूर्ण
129. परकीया - स्वकीया
130. बंधन - मुक्ति
131. भद्र - अभद्र
132. भाव - अभाव
133. मौखिक - लिखित
134. राग - विराग
135. विधवा - सधवा
136. शयन - जागरण
137. शीत - उष्ण
138. घात - प्रतिघात
139. घृणा - प्रेम
140. चल - अचल
141. जटिल - सरल
142. ठोस - तरल
143. दाता - याचक
144. निर्मल - मलिन
145. नस्वर अनश्वर
146. प्रभु - दास
147. बाढ़ - सूखा
148. मानव - दानव
149. मिलन - विछोह
150. मूक - वाचाल
151. रहित - सहित
152. रात्री - दिवस
153. लोभ - संतोष
154. विपन्न - संपन्न
155. विशुद्ध - दूषित
156. विरोध - समर्थन
157. शकुन - अपशकुन
158. सामिष - निरामिष
159. सूक्ष्म - स्थूल
160. हास्य - रुदन
161. तरुण - वृद्ध
162. दुर्लभ - सुलभ
163. पंडित - मूर्ख
164. पतिव्रता - कुलटा
165. प्रत्यक्ष - परोक्ष
166. भूत - भविष्य
167. मनुष्यता - पशुता
168. मिथ्या - सत्य
169. मोक्ष - बंधन
170. योगी - भोगी
171. सजीव - निर्जीव
172. अग्नि - जल
173. अनाथ - सनाथ
174. अर्पण - ग्रहण
175. अथ - इति
176. अस्त - उदय
177. अगम - सुगम
178. अपेक्षा - उपेक्षा
179. अकाल - सुकाल
180. आयात - निर्यात
181. असली - नकली
182. अज्ञ - विज्ञ
183. अमर - मर्त्य
184. अधम - उत्तम
185. आतुर - शांत
186. आगामी - विगत
187. आरोह - अवरोह
188. आचार - अनाचार
189. आश्रित - अनाश्रित
190. आदत्त - प्रदत्त
191. आदर - अनादर
192. आदान - प्रदान
193. उचित - अनुचित
194. आरंभ - अंत
195. आह्वान - विसर्जन
196. आवृत - अनावृत
197. आकर्ष - विकर्ष
198. आकर्षण - विकर्षण
199. आद्र - शुष्क
200. आच्छादित - अनाच्छादित
201. आहार - अनाहार
202. आशा - निराशा
203. आधुनिक - प्राचीन
204. आशीर्वाद - अभिशाप
205. आसक्त - अनाशक्त
206. आदर्श - यथार्थ
207. आगमन - गमन
208. आध्यात्मिक - भौतिक
209. आगामी - विगत
210. आस्था - अनास्था
211. इच्छा - अनिच्छा
212. इहलोक - परलोक
213. ईर्ष्या - प्रेम
214. उत्कर्ष - अपकर्ष
215. उषा - सौम्य
216. उदार - अनुदार
217. उचित - अनुचित
218. उपकार - अपकार
219. उत्थान - पतन
220. उधार - नगद
221. उन्नति - अवनति
222. उत्तीर्ण - अनुतीर्ण
223. उपयुक्त - अनुपयुक्त
224. उपाय - निरुपाय
225. उद्यमी - आलसी
226. ऋजु - कुटिल
227. ऋणी - उऋण
228. एकांगी - सर्वागीण
229. ऐश्वर्य - दारिद्य
230. कनिष्ठ - ज्येष्ठ
231. कृश - स्थूल
232. कृष्ण - शुक्ल
233. गुप्त - प्रकट
234. ग्रामीण - शहरी
235. ग्राम्य - शिष्ट
236. यश - अपयश
237. योगी - भोगी
238. रचना - विनाश
239. रत - विरत
240. राजतंत्र - प्रजातंत्र
241. रिक्त - पूर्ण
242. रंगीन - रंगहीन
243. लोभी - संतोषी
244. लेन - देन
245. लौह - स्वर्ण
246. वन - मरू
247. विधि - निषेध
248. विरह - मिलन
249. विशालकाय - लघुकाय
250. विश्वास - संदेह
251. शकुन - अपशकुन
252. शयन - जागरण
253. शासक - शासित
254. शुचि - अशुचि
255. शोषण - पोषण
256. समास - व्यास
257. सम्पद - विपद
258. सरस - नीरस
259. स्थावर - जंगम
260. स्वकीया - परकीय
261. सांगत - असंगत
262. संत - असंत
263. संश्लिष्ट - विश्लिष्ट
264. वृष्टि - अनाविष्टि
265. विवाद - निर्णय
266. विशिष्ट - साधारण
267. विस्तार - संक्षेप
268. श्वेत - श्याम
269. सदाशय - दुराशय
270. सपूत - कपूत
271. समाज - व्यक्ति
272. ससीम - असीम
273. संकीर्ण - उदार
274. सूक्षम - स्थूल
275. हास्य - रुदन
276. क्षम - अक्षम
277. क्षर - अक्षर
278. सुगम - दुर्गम
279. सुभग - दुर्भग
280. क्षुद्र - महान
281. श्रव्य - दृश्य
282. लघु - गुरु
283. लौकिक - अलौकिक
284. लिप्त - अलिप्त
285. लुप्त - व्यक्त
286. वसंत - पतझड़
287. वरदान - अभिशाप
288. वाद - प्रतिवाद
289. वास्तविक - अवास्तविक
290. विकास - पतन
291. विवादास्पद - निर्विवाद
292. विधि - निषेध
293. विनय - अविनय
294. विशालकाय - लघुकाय
295. वृद्ध - बालक
296. विश्वास - अविश्वास
297. विशिष्ट - साधारण
298. विषम - सम
299. विधवा - सधवा
300. वीर - कायर
301. विवेक - अविवेक
302. विस्तार - संक्षेप
303. विश्लेषण - संश्लेषण
304. विजय - पराजय
305. विस्मरण - स्मरण
306. व्यावाहारिक - अव्यावाहारिक
307. विमुख - सन्मुख
308. वृहत - लघु
309. वीरान - आबाद
310. विस्तृत - संक्षिप्त
311. वैतनिक - अवैतनिक
312. व्यक्त - अव्यक्त
313.श्रांत - अश्रांत
314. व्यर्थ - सार्थक
315. व्यय - आय
316. व्यष्टि - समष्टि
317. विद्या - अविद्या
318. विरत - निरत
319. विष - अमृत
320. विशेष - सामान्य
321. विपत्ति - संपत्ति
322. विभक्त - अविभक्त
323. विदुषी - अज्ञानी.

No comments:
Post a Comment